|
Toevlucht, het nemen van een veilige richting
Door Dr. Alex Berzin.
Vertaling door Sander Tideman
Dr. Alex Berzin geeft regelmatig les op
het Maitreya Instituut. Hij staat bekend als een van meest
vooraanstaande vertalers van het Tibetaans boeddhisme. Onder
auspiciën van zijn leraar Tsenshap Serkong Rinpochee
heeft hij vele boeddhistische termen op een geheel eigen wijze
vertaald die de Boeddha-dharma in een veelal duidelijker en
verfrissend daglicht stellen. Dit komt onder andere tot uiting
in de vele boeken over het Tibetaans boeddhisme van zijn hand.
Inhoud:
De vier ware levensfeiten
| |
 |
| |
Manjushri, Bodhisattva
van wijsheid |
Ten einde de boeddhistische meditatietechnieken
te begrijpen en te waarderen en als we daartoe aangetrokken
zijn te beoefenen, moeten we ze in de juiste context zien.
Laten we beginnen deze context te schetsen op basis van de
vier "levensfeiten" die Boeddha realiseerde
en onderwees. En welke alle aryas,
of hoog ontwikkelde wezens —Edele Wezens— als waarheid
ervaren. Zij worden gewoonlijk de "Vier
Edele Waarheden" genoemd.
De Boeddha, die 2500 jaar geleden in India leefde. was iemand
die zichzelf bevrijdde van alle verwarring en zodoende bij
machte was zijn gehele potentieel aan te wenden ten behoeve
van alle voelende wezens. Hij bereikte de staat van verlichting
door de werkelijkheid of de waarheid te begrijpen.
De waarheid van het lijden
Allereerst stelde hij de waarheid van het
lijden
vast. De gebruikelijke manier om dit uit te drukken, "het
leven is lijden", klinkt echter nogal onheilspellend
en pessimistisch. Het brengt de bedoeling niet helemaal over.
De Boeddha stelde eigenlijk vast dat niemand die het leven
in alle eerlijkheid beschouwd, kan ontkennen dat het leven
moeilijk is.
Niets in het leven is eenvoudig. Het is niet makkelijk om
in de maatschappij te leven. voldoende geld te verdienen of
een gezin te onderhouden en kinderen groot te brengen. Alsof
deze normale aspecten van ons bestaan ons niet al voldoende
hoofdbrekens bezorgen. hebben we de neiging onnodig nog meer
gecompliceerd te maken. Wij worden bijvoorbeeld zo nerveus
of bezorgd over alles wat ons te doen staat. dat we de uitdagingen
in het leven niet zonder schrammen doorstaan. Omdat we zo
gespannen zijn maken we niet allen ons eigen leven, maar ook
dat van anderen, tot een hel.
De waarheid van de oorzaken
van lijden
Boeddha heeft uitgelegd dat de meest wezenlijke
oorzaak van deze onnodige moeilijkheden onze onachtzaamheid
of "onwetendheid" is. Dit is het tweede ware levensfeit
de ware oorzaak van het lijden. Onwetendheid kan betrekking
hebben op de oorzaken en gevolgen van onze handelingen, of
op de werkelijkheid. of op beiden doordat we ons er eenvoudigweg
niet bewust van zijn of ze op een verkeerde wijze waarnemen.
Waarnemen of vaststellen (of begrijpen) betekent de cognitie
van een object op een bepaalde manier. Omdat het op een onjuiste
manier waarnemen van de werkelijkheid de wezenlijke oorzaak
is van onze problemen in het leven, zullen we onwetendheid
in dit verband als "verwarring over de werkelijkheid"
omschrijven.
Aangezien we in de war zijn over de werkelijkheid, voelen
we ons automatisch onzeker en zijn we nerveus en gespannen.
We maken enorme problemen van de gewone dingen van het leven,
zoals het in de me staan of de kinderen op tijd in bed krijgen,
waardoor we ons voortdurend opgejaagd voelen. Natuurlijk moeten
we ons leven serieus nemen en onze verantwoordelijkheden dragen.
maar er is geen enkele reden om onszelf te onderwerpen aan
neurotisch zorgen of chronische stress. Dit verhindert ons
om effectief met het leven om te gaan en leidt zeker niet
tot tevredenheid en geestelijke rust. Zoals de Indiase meester
Shantideva in de achtste eeuw zei: "Als er een
probleem in het leven is dat kan worden opgelost, waarom maak
je je dan zorgen? Los het dan op. Maar als er iets is dat
niet kan worden opgelost, maak je dan ook geen zorgen, want
dat heeft geen zin". Als we gespannen zijn, in een bepaalde
situatie zoals bijvoorbeeld de ochtendspits op weg naar kantoor
of zomaar vanwege een onbestemd slecht humeur, dan zijn we
geneigd de spanning naar buiten toe te uiten, te extremaliseren.
We geven er uitdrukking aan en geven het daarbij misschien
door aan anderen. Wat nog belangrijker is, op een dieper niveau
nemen we de spanning waar als iets dat solide is en projecteren
hem op alle situaties waarin we verkeren. Onze geest laat
de ochtendspits en zelfs het 's ochtends opstaan verschijnen
als een solide, vreselijke opgave. Het laat ze verschijnen
alsof zij van nature werkelijk en inherent stress veroorzaken,
onafhankelijk van de geest die het ervaart. Behalve dat onze
geest automatisch en onbewust verschijnselen op deze wijze
manifesteert, omringen we de verschijningen vaak met morbide
en zich onweerstaanbaar herhalende gedachten, die het werkelijke
bestaan van deze verschijnselen lijken te bevestigen. Alles
voelt zo gespannen en gestresst, dat het lijkt alsof het leven
als een vossenklem, ergens "daarbuiten" ons bestaat,
een klem die ons stevig en onlosmakelijk in zijn wrede greep
houdt.
Boeddha heeft uitgelegd dat deze verwarring —onze inbeelding
dat alles bestaat op de manier waarop onze geest het laat
verschijnen— de meest wezenlijke oorzaak is van onze
ellende. Hierdoor maken we de moeilijke kanten van het leven
nog moeilijker voor onszelf.
Het dringt niet tot ons door dat spanning slechts de ervaring
van een situatie is, want het lijkt een werkelijk en inherent
onderdeel van de situatie te zijn. Als situaties inherent
op zichzelf spanningen zouden veroorzaken, dan zouden wij
er niets aan kunnen doen. Maar als wij de situatie als een
persoonlijke ervaring bezien, dan kunnen wij ontdekken dat
spanning wordt veroorzaakt door een samenspel van vele psychologische
factoren en niet onoverkomelijk is. Tenzij wij dit goed begrijpen,
hebben wij onszelf veroordeeld tot oneindig veel spanning
en zorgen..
Natuurlijk is het moeilijk om in een drukke stad te wonen
en dagelijks opgesloten te zijn in verkeersdrukte, lawaai
en vervuiling, of zelfs het gevaar te lopen te worden beroofd
of aangerand. Niemand kan dat ontkennen. Maar als wij de stad
bezien met een star, concreet mentaal beeld van een vreselijke,
beangstigende plaats "daarbuiten" onszelf, als ware
het een monster dat ons kleine, arme ik "hierbinnen"
bedreigt, dan maken wij ons leven in de stad nog moeilijker.
De stad die in ons hoofd bestaat en die wij op de straten
projecteren lijkt nog concreter en meer solide dan het feitelijke
beton van de straten. Op deze manier is het geloof dat ons
mentale beeld de werkelijkheid vertegenwoordigt de ware veroorzaker
van de spanningen en zorgen. Helaas beschouwen velen niet
alleen de plaats waarin zij leven, maar alles in het leven
op deze manier.
De waarheid van het stoppen
van lijden
Boeddha heeft onderwezen dat het niet onvermijdelijk
is dat wij zulke pijnlijke syndromen ervaren. Het is mogelijk
deze syndromen en hun oorzaken te stoppen, niet slechts tijdelijk,
maar voor altijd. Dit stoppen of beëindigen, oftewel
de totale verwijdering ervan, is het derde "levensfeit"
dat de Boeddha onderwees, de waarheid van het opheffen van
het lijden en haar oorzaken. Als wij de telkens terugkerende
oorzaken van het lijden verwijderen, dan zullen we zeker het
lijden dat het gevolg zou zijn van de oorzaken niet hoeven
te ervaren. Zonder oorzaak kan er geen gevolg zijn. Omdat
bovendien de wezenlijke oorzaak van ons lijden de verwarring
is die ons doet geloven dat de verschijnselen bestaan op de
onmogelijke wijze waarop onze geest zij doet verschijnen.
is het mogelijk deze terugkerende wezenlijke oorzaak weg te
nemen. Dit komt omdat verwarring niet kan worden geverifieerd.
Het is geworteld in een fantasie. niet in de werkelijkheid.
en mist daarmee een stabiele onderbouwing die nader kritisch
onderzoek kan weerstaan. Daarom kan het ware stoppen werkelijk
plaats vinden.
De waarheid van de methode
om het lijden te stoppen
Teneinde het werkelijke stoppen van onze
problemen en hun oorzaken te verwezenlijken. moeten we er
echter wel actief iets aan doen. Anders zullen we, ten gevolge
van onze sterke gewoonte, eindeloos doorgaan ons leven te
verpesten, bijvoorbeeld door elke keer opnieuw spanningen
te creëren. Omdat de wezenlijke oorzaak van ons lijden
een onwetende of verwarde geestestoestand is,. dienen we deze
definitief te vervangen door een niet-verwarde heldere toestand
van de geest zodat de verwarring niet meer kan terugkeren.
De niet-verwarde, heldere toestand van de geest waarmee wij
de werkelijkheid kunnen zien. is het vierde levensfeit van
de Boeddha —het ware pad van de geest. Het is daarom
niet voldoende om het probleem van spanning of stress te maskeren
door bijvoorbeeld ontspannende medicijnen of een borrel te
nemen. We moeten ons ontdoen van de verwarring op basis waarvan
wij geloven dat de spanning ergens "daarbuiten"
bestaat. Wij moeten deze vervangen door een juist begrip,
bijvoorbeeld door het inzicht dat de spanning een creatie
is van onze eigen geest.
Het is veel eenvoudiger de houding van onze geest te veranderen,
dan de gehele wereld te veranderen. Om Shantideva
weer aan te halen, zoals hij over geduld sprak: "Het
is onmogelijk om het gehele oppervlakte van de wereld te bedekken
met leer. Maar als wij onze voetzolen met leer bedekken dan
bereiken we hetzelfde effect". Het is daarom van groot
belang dat als wij onszelf willen bevrijden van problemen
en anderen zo veel mogelijk van dienst. willen zijn, wij de
werkelijke natuur van de verschijnselen die wij ervaren doorgronden
in relatie tot de geest. De boeddhistische leer biedt effectieve
en geavanceerde technieken om dit doel te bereiken.
Onszelf en ons leven serieus
nemen
Als het eerste ware levensfeit is dat het
leven in het algemeen niet makkelijk is, dan moeten we allerminst
verwachten dat het doorgronden van de natuur van de geest
eenvoudig is. De ware natuur van de geest, op welk niveau
dan ook, is niet erg duidelijk. Het is zelfs extreem lastig
om de geest als zodanig te identificeren en herkennen. Alleen
alom een poging daartoe te wagen, hebben we een sterke motivatie
nodig. We dienen duidelijk voor onszelf te weten waarom wij
de natuur van de geest willen zien. Laten we de boeddhistische
presentatie over de verschillende stadia van motivatie even
op een rijtje zetten. We zullen die stadia moeten doorlopen,
teneinde optimaal succes te behalen in deze onderneming.
De basis van elk niveau van spirituele motivatie is het serieus
nemen van onszelf en de kwaliteit van ons leven. De meeste
mensen staan 's morgens op om vervolgens naar hun werk of
school toe gaan, of blijven thuis om voor het huishouden en
de kinderen te zorgen. Aan het eind van de dag zijn ze moe
en proberen ze te ontspannen door misschien een biertje te
nemen en televisie te kijken. Uiteindelijk gaan ze slapen,
en staan ze de volgende dag op om het ritueel te herhalen.
Zij spenderen hun hele leven aan het verdienen van geld om
een gezin te onderhouden en ze proberen elk plezier of geluk
dat zich aandient te pakken te krijgen.
Hoewel de meeste mensen niet bij machte zijn de structuur
van hun leven te veranderen, voelen zij zich evenmin in staat
de kwaliteit van de wijze waarop zij deze structuur ervaren
te veranderen. Het leven heeft hoogtepunten, en vele dieptepunten,
en het geheel is erg moeizaam. Zij voelen zich een minuscuul
onderdeel van een of ander gigantisch mechanisme waar zij
niets aan kunnen doen. Zij gaan daarom op een mechanische,
passieve wijze door het leven, zoals een passagier op een
zich levenslang voort snellend bootje dat op de golven heen
en weer en naar boven en beneden gaat, waarbij zij er vanuit
gaan dat niet alleen de route maar ook de spanning en zorgen
een onvermijdelijk onderdeel. zijn van de eindeloze tocht.
Het leven zo te ervaren kan inderdaad heel bedrukkend en deprimerend
zijn, ondanks de enkele plezierige kanten die er zijn. Het
is daarom van levensbelang dat wij er wat aan doen. Door ons
elke avond in drank te verliezen, of ons te laten entertainen
en afleiden door voortdurend muziek en de televisie aan te
hebben, of onophoudelijk met computerspelletjes bezig te zijn
zodat we nooit hoeven na te denken over ons leven, zullen
de problemen niet doen verdwijnen. Wij moeten onszelf serieus
nemen. Dit houdt in dat we onszelf als een menselijk wezen
respecteren. Wij zijn niet slechts een stukje van een machine
of hulpeloze passagiers op een tocht door het leven die soms
voorspoedig, maar al te vaak vol hindernissen verloopt. We
moeten daarom beter kijken naar wat wij dagelijks meemaken.
En als wij zien dat wij gespannen zijn door de drukte van
onze woonplaats, huishouden of kantoor, dan moeten we dat
niet zomaar als iets onvermijdelijks aanvaarden.
Ons leven, werk en huiselijke omgeving, met inbegrip van de
houdingen en gedragingen van anderen die hierin voorkomen,
verschaffen slechts de omstandigheden waaronder wij ons leven
leiden. Echter, de kwaliteit van ons leven —die wijzelf,
en niemand anders, op dit moment ervaren— is een direct
gevolg van onze houding en het hieruit volgende gedrag, en
niet van iemand anders afkomstig. Dit blijkt uit het feit
dat niet iedereen dezelfde omgeving op dezelfde wijze ervaart.
Natuurlijk is de ene omstandigheid moeilijker dan de andere,
zoals bijvoorbeeld het wonen in een land waar oorlog heerst,
en dienen we altijd alert te zijn om gevaar te voorkomen.
Maar oplettendheid is niet hetzelfde als gespannenheid, en
het eerste hoeft niet noodzakelijkerwijs gepaard te gaan met
het laatste. Als we er evenwel vanuit gaan dat de gespannenheid
onoverkomelijk is, dan zullen we niet eens de moeite getroosten
om er van af te komen. We veroordelen onszelf tot een uiterst
onprettige ervaring van het leven. Het hoeft echter niet zo
te zijn. Als we ons aldoor nerveus voelen, dan is de eerste
stap die we moeten nemen het serieus nemen van onszelf en
de kwaliteit van ons leven. Stel je voor dat we op straat
lopen en we stappen op een insect dat we gedeeltelijk verpletteren
maar niet doden. Als we doorlopen en we negeren de ervaring
van de insect dat zijn poot verliest of breekt, dan doen we
dit omdat we het insect en zijn leven niet serieus nemen.
We hebben er geen respect voor. Indien wij onszelf niet beter
behandelen dan een insect en wij onze meeste intieme pijn
en angsten verwaarlozen, dan is dat hoogst ongelukkig.
Onszelf serieus nemen betekent dat we werkelijk onderzoeken
hoe we ons leven ervaren en, als er iets waar we ontevreden
over zijn, dat we dat aan onszelf toegeven. Onze spanningen
en stress gaan niet weg door ze te ontkennen of door eerlijk
onderzoek achterwege te laten. Toegeven dat er iets aan ontbreekt
is niet hetzelfde als erover klagen en zelfmedelijden te hebben.
Het impliceert evenmin dat er iets fundamenteels mis is met
ons en dat we ons schuldig hoeven te voelen dat we een slecht
mens zijn omdat we zo nerveus zijn. Objectief zijn, niet melodramatisch,
en zonder waardeoordelen blijven; deze zijn vereist voor een
heilzaam spiritueel proces.
Veilige richting (toevlucht)
en de boeddha-natuur
Wanneer we onszelf en de kwaliteit van ons
leven serieus nemen, en erkennen dat we moeilijkheden ervaren,
dan is de volgende stap dat we erop vertrouwen dat (1) het
mogelijk is de moeilijkheden op te lossen, (2) er een weg
is om dit te realiseren, en (3) wij in staat zij deze weg
te volbrengen.
Dit brengt ons op de onderwerpen toevlucht nemen
en boeddha-natuur. Het nemen van toevlucht is geen passieve
daad die ons in de handen plaats van een hogere macht die
alles voor ons doet, zoals de betekenis van het woord "toevlucht"
zou kunnen worden opgevat. Het is een actief proces van een
veilige, betrouwbare en positieve richting geven aan ons leven.
Die richting wordt aangegeven door de Boeddha, de
Dharma en de Sangha —de "Drie
Kostbare Juwelen". Deze zijn kostbaar omdat zij
zowel zeldzaam als waardevol zijn. Elk heeft twee niveau's
van betekenis —interpreteerbaar en definitief— en
een algemene weergave. Het interpreteerbare niveau leidt tot
het definitieve, terwijl de weergave dient als een focus voor
respect, zonder op zich zelf een veilige richting te bieden.
De boeddha's zijn degenen die al hun verwarring hebben verwijderd
zodat zij in staat zijn hun gehele potentieel aan te wenden
ten behoeve van alle voelende wezens. Op het definitieve niveau
bieden de boeddha's een veilige richting door hun Dharmakaya,
of "lichamen die alles omvatten" —namelijk
hun alles alwetende bewustzijn en hun wezenlijke natuur, die
beide alles omvatten. De Rupakaya of "de lichamen van
vorm" die boeddha's manifesteren, fungeren op het interpreteerbare
niveau, terwijl de afbeeldingen van boeddha's de focus of
weergave vormen van het eerste juweel van toevlucht.
Op het definitieve niveau verwijst de Dharma als
baken van richting naar de complete verwijdering of totale
afwezigheid van obstakels, en de volledige realisatie van
alle goede eigenschappen van een boeddha. Het interpreteerbare
niveau geeft de methode aan waarmee wij deze staat kunnen
bereiken, te weten de citaten opgetekend in de geschriften
en de realisaties. Deze worden afgebeeld door Dharma-teksten.
Het definitieve niveau van de Sangha als baken van
richting is de innerlijke "verzameling" van alle
verwijderingen van obstakels en alle realisaties van goede
kwaliteiten in de geest. In het bijzonder is deze verzameling
zoals verzameld door alle Arya's
—degenen die de uiteindelijke realiteit eenduidig en
niet-conceptueel hebben gezien— en op weg zijn op het
spirituele pad. Het interpreteerbare niveau is de gemeenschap
van arya's, zowel leken als kloosterlingen, gekenmerkt door
deze verwijderingen en realisaties. Zij worden weergegeven
door de spirituele gemeenschap van monniken en nonnen.
In het kort, het definitieve niveau van de Drie Juwelen van
Toevlucht —Boeddha, Dharma en Sangha betekent het doel
dat we willen bereiken. Hun interpreteerbare niveau geeft
aan op welke uiterlijke factoren we dienen te vertrouwen om
dit te bereiken. Maar we bezitten ook innerlijke factoren
waarop we dienen te vertrouwen. Deze verwijzen naar onze boeddha-natuur.
Wij zijn in staat al onze problemen te elimineren en de definitieve
Drie Juwelen te bereiken, omdat iedereen de boeddha-natuur
heeft; dat wil zeggen, iedereen bezit de verschillende factoren
of grondstoffen die het mogelijk maken. Van al onze natuurlijke
grondstoffen, is de geest de meest belangrijke. We bezitten
allemaal een geest die van nature vrij is om hetgeen bestaat
te kunnen ervaren. Wat er ook gebeurt. en hoe gespannen, verward
of ongelukkig we ook moge zijn. we ervaren het. Zelfs doodgaan
is iets dat we ervaren als het plaatsvindt. Omdat wij een
geest hebben die ons in staat stelt alles dat bestaat te ervaren.
bezitten wij de basisgrondstof die ons in staat stelt een
totale afwezigheid van verwarring te ervaren en de mogelijkheid,
alle goede kwaliteiten ten behoeve van anderen aan te wenden
aangenomen dat deze totale afwezigheid en mogelijkheid feitelijk
bestaan. Met andere woorden, als wij kunnen vaststellen dat
deze twee zaken daadwerkelijk bestaan —en dat zij niet
slechts objecten zijn van volledig niet te realiseren wensen—
dan kunnen we erop vertrouwen dat wij ze kunnen bereiken.
simpelweg omdat wij een geest hebben.
Wij kunnen dingen ervaren zonder verwarring en zonder gespannen
te zijn. Zelfs de meest verknipte nerveuze persoon heeft momenten
van helderheid en kalmte —al is het alleen maar wanneer
hij vredig slaapt en mooie dromen droomt. Dit toont aan dat
verwarring en spanning geen integrale onderdelen zijn van
de natuur van de geest. Verwarring kan daarom verwijderd worden.
Het kan niet alleen verwijderd worden, maar omdat verwarring
niet kan worden geverifieerd en kan worden vervangen door
begrip. dat wel kan worden bevestigd. kan verwarring voor
altijd worden verwijderd. Daarom bestaat de mogelijkheid van
een totale, afwezigheid van verwarring. Aangezien verwarring
er voor zorgt dat de geest zijn gehele potentieel niet kan
gebruiken, bestaat bovendien de mogelijkheid dat, zodra verwarring
verdwenen is, het gehele potentieel van de geest wordt aangewend.
Omdat we allemaal een geest hebben en de geest van iedereen
dezelfde natuur heeft van het kunnen ervaren van dingen die
bestaan, kunnen we allemaal de definitieve Drie Kostbare
Juwelen van Toevlucht realiseren en ervaren.
Als we daarom het plan opvatten onze verwarring te verwijderen
en ons potentieel te realiseren op een wijze zoals aangegeven
door de boeddha's, hun realisaties, hun lessen en hetgeen
zij hebben bereikt op hun pad, alsmede degenen die vooruitgang
boeken op het pad, dan reizen we door het leven met een veilige,
betrouwbare en positieve richting. Toevlucht nemen betekent
dan ook deze realistische, veilige richting aan ons leven
geven. Zonder dit zal onze beoefening van meditatie geen richting
hebben en ofwel nergens toe leiden, ofwel tot nog meer verwarring
en problemen aanleiding geven. Bovendien zullen we naarmate
we op onze reis in deze veilige richting vorderen —anders
gezegd, naarmate we de natuur van onze geest en haar relatie
tot de werkelijkheid realiseren— meer vertrouwen krijgen
in de juistheid van deze richting en in ons vermogen de eindbestemming
te bereiken. Hoe groter ons vertrouwen, hoe sneller wij het
pad zullen doorlopen.
|
