Liefde, compassie en de verlichtingsgeest

	Avalokiteshvara, de Boeddha van mededogen

Liefde

In het boeddhisme betekent 'echte liefde' dat we willen dat anderen gelukkig zijn. Maar niets meer of minder!

Dit betekent dat wanneer we denken aan liefdesrelaties, er vaak hooguit deels sprake is van 'ware' liefde, omdat er normaal gesproken veel zelfbelang in het spel is. Mijn partner is sexueel aantrekkelijk voor mij, hij/zij begrijpt me zo goed, hij/zij heeft vergelijkbare hobbies en interesses, etc. Dit betekent dat ons eigenbelang in liefdesrelaties vaak eigenlijk voorop staat; we beginnen niet eens aan een relatie wanneer er niets voor onszelf te krijgen is, al is het maar aandacht. De meeste relaties zijn dus eigenlijk meer gebaseerd op ons zelfbelang en gehechtheid dan op de wens om de ander gelukkig te zien.

Doordat we ons vaak niet realiseren hoe belangrijk de rol van ons eigenbelang is in onze relaties, komen we regelmatig in de problemen en worden we teleurgesteld; onze partner heeft ons tenslotte meestal ook gekozen uit eigenbelang en verwacht allerlei zaken van ons! Ware liefde is volgens het boeddhisme is helemaal niet zo vanzelfsprekend of eenvoudig omdat we daarvoor onze verwachtingen van anderen en onze zelfzucht aan de kant moeten zetten.

Compassie of mededogen

Compassie of mededogen wordt in het boeddhisme gedefinieerd als 'het willen dat voelende wezens niet lijden'. Dit klinkt waarschijnlijk logisch, maar onze dagelijkse werkelijkheid is nog wel een anders. We hebben mogelijk een hekel aan sommige mensen, een afkeer van spinnen, en muggen slaan we mogelijk zonder na te denken dood. Hoe vaak denken we werkelijk aan het belang van de ander zonder aan ons eigenbelang te denken?

Een diep gevoeld mededogen brengt het gevoel met zich mee om anderen te willen helpen, om iets aan hun lot te verbeteren. Dit is uiteraard een prachtig streven, maar we dienen wel te bedenken dat we zonder een stukje gezond verstand en wijsheid soms meer kwaad dan goed doen. Er wordt in de Tibetaanse traditie dan ook veel nadruk op gelegd dat we proberen beide kwaliteiten te ontwikkelen, zo hebben we compassie en wijsheid nodig om zinvol te kunnen helpen, net zoals een vogel twee vleugels nodig heeft om te vliegen.

Mensen die van nature geneigd zijn om anderen te helpen komen nogal eens in de problemen; na veel gesloof voor anderen komen ze opeens in een depressie of krijgen een burn-out. Er zijn dan vaak twee zaken over het hoofd gezien; ten eerste dat we zelf ook liefdevolle vriendelijkheid en compassie nodig hebben en verdienen, en ten tweede is onze motivatie vaak niet geheel zuiver. Bij een ónzuivere motivatie verwachten we eigenlijk iets terug van anderen wanneer we ze helpen. Wanneer deze verwachting na veel werk van onze kant niet vervuld wordt, raken we gefrustreerd. Het grote voordeel van een altruïstische motivatie is dat we nooit teleurgesteld worden. Alleen wanneer we dankbaarheid, aandacht, liefde of iets anders terug verwachten voor onze hulp is het makkelijk om teleurgesteld te raken.

De verlichtingsgeest, bodhicitta

De verlichtingsgeest of bodhicitta staat centraal in het Mahayana boeddhisme. 'Bodhi' is Sanskiet voor verlichting en 'citta' betekent geest. In feite is dit een uitbreiding van ware compassie zoals hierboven beschreven. Anderen willen helpen om hun lijden te verminderen is fantastisch, maar hoe kun je ze definitief van al hun problemen afhelpen? Dat gaat volgens het boeddhisme alleen wanneer anderen de bevrijding of zelf boeddhaschap bereiken, pas dan stopt ongecontroleerde wedergeboorte (samsara) en de problemen die daarmee samenhangen.

Maar hoe help je anderen de verlichting te bereiken? Dat gaat eigenlijk alleen wanneer je zelf een goede leraar en gids voor ze bent. En je bent de meest perfecte gids wanneer je zelf een Boeddha bent, volledig vrij van negatieve gedachten en emoties, en met een alwetende geest waarin alle positieve kwaliteiten volledig ontwikkeld zijn. De logische conclusie is dus dat om anderen werkelijk en op de beste manier van al hun lijden af te helpen, we eerst zelf een Boeddha moeten worden, en dit is wat bodhicitta of de verlichtingsgeest genoemd wordt.

Iemand die daadwerkelijk deze altruistische motivatie heeft ontwikkeld is een Bodhisattva - een 'verlichtings-wezen'.